|
Historia gitary Gitara to
instrument strunowy. Fachowo grupę instrumentów strunowych
nazywa się chordofonami. Posiadają one charakterystyczne,
właściwe dla nich źródło dźwięku. Jest nim napięta struna
(metalowa, jedwabna, jelitowa lub nylonowa), która emituje
fale dźwiękowe pod wpływem drgań (rezonansu). Spośród
chordofonów wyróżniamy trzy grupy: smyczkowe (skrzypce,
wiolonczela, kontrabas itp.), uderzane (fortepian, cymbały),
szarpane (harfa, klawesyn). Gitara należy właśnie do grupy
instrumentów szarpanych. Istnieje bardzo dużo rozbieżnych
teorii, kiedy i gdzie gitara powstała. Są źródła mówiące o
tym, że pochodzi ona ze średniowiecza. Te źródła nie mówią
dokładnie o tym skąd gitara pochodzi. Inne źródła głoszą, że
instrumenty przypominające gitarę istniały przed 1500
rokiem, i że w krajach należących do śródziemnomorskich
pojawiły się one dopiero w renesansie. Kolejne źródła
informują, że instrument ten powstał w Afryce Północnej,
gdzie gitara miała się narodzić jako wynik połączenia
konstrukcji lutni, kitary i liry. Wiadomo natomiast na
pewno, iż w XIII i XIV w. istniał instrument o
charakterystycznym gitarowym (ósemkowym) kształcie, i że
grano na nim przy pomocy kostki. Wskazuje to więc na co
najmniej pięćsetletnią tradycję tego wspaniałego
instrumentu. Rozbieżności te są natomiast wynikiem tego, iż
podobny instrument, zanim otrzymał znany nam dzisiaj kształt
i brzmienie, istniał i ewaluował na przestrzeni wielu wieków
począwszy od czasów przed naszą erą. Trudno jest zatem
określić, który etap owej ewaluacji można przyjąć jako
właściwy prototyp gitary. Problem leży w obraniu
odpowiedniego kryterium, które jednomyślnie by o tym
świadczyło. Do kryteriów takich można zaliczyć przede
wszystkim kształt pudła rezonansowego, liczbę strun, budowę
gryfu, brzmienie itp. Nie zależnie od miejsca czy czasu
powstania, można przyjąć, że instrumenty posiadające pudło
rezonansowe, gryf z progami i naciągnięte nad nim struny
wywodzą się z całą pewnością od instrumentów lutniowych.
Instrumenty lutniowe charakteryzują się gruszkowym kształtem
pudła rezonansowego. Jest kilka odmian lutni. Pierwsza z
nich to sitar o małym jajowatym pudle i długiej szyjce gryfu
- pochodząca z Persji. Nazwany przez Chaldejczyków w VI
w.p.n.e. kitara instrument muzyczny używany przez
starożytnych Greków posiadał drewniane pudło rezonansowe o
bocznych ściankach, zakończone dwoma wygiętymi, płaskimi
ramionami połączonymi poprzeczką zwaną jarzmem. Struny do
kitary robiono z włókna roślinnego. W zależności od rodzaju,
kitara miała od 3 do 12 strun nawiniętych z jednej strony na
jarzmo, z drugiej przytwierdzone u dołu pudła rezonansowego.
Dzisiejszą kostę zastępowała płytka, tzw. plektron. Za
pomoca kitary czczono Apollina. Symbolizowała umiar,
harmonię i równowagę. Służyła do akompaniamentu w śpiewie, a
także do gry solowej. Śpiew przy wtórze kitary zwano
kitarodia. Odmiana kitary w starożytnej Mezopotamii, Azji
Mniejszej oraz Afryce Pólnocnej byla lira, w której do
rezonatora ze skorupy żółwia lub drewna przymocowane były
dwa ramiona połączone poprzeczką, zaś między rezonatorem a
poprzeczką rozpiętych było od 7 do 11 strun, szarpanych
palcami. U Rzymian nazwa kitary brzmiała - cithara. Była ona
bardzo popularna za czasów cesarstwa rzymskiego,
przeksztalcając się nastepnie w gruszkowate pudło
rezonansowe z długim gryfem, o pięciu - sześciu strunach.
Nowe odmiany cithary pojawiły się po upadku cesarstwa w V w.
Przyczyną było zetknięcie sie z kulturami ludów północnych
np. cister, psalterium, tanbura, liuto, mandora, theorbe,
chittarone, colascione, orpheoreon oraz różne odmiany harf.
W VII i VIII w. w Hiszpanii była używana chrotta, o
wyglądzie przypominającym kitarę, a później guitarra morisca,
o wybrzuszonym, owalnym pudle z licznymi otworami w płycie i
szerokiej szyjce. Następnie Europa dzięki przybywającym na
niej ludom arabskim wzbogacona została o nowe instrumenty,
między innymi: instrument smyczkowy o owalnym pudle w
kształcie gruszki określany nazwą rebec - oraz wschodnią
lutnie - instrument strunowy szarpany, znany nie tylko w
krajach arabskich ale również w starożytnej Mezopotamii,
Egipcie i Persji (w Europie rozpowszechniony we wczesnym
średniowieczu przez poetów - muzyków zwanych trubadurami
(Prowansja) i truwerami (północna Francja) ) posiadający
mocno uwypuklone pudło rezonansowe o przekroju gruszkowatym,
szyjkę z progami zakończoną wygiętą do tyłu główka z kółkami
do naciągu strun w liczbie 6-16 strojonych kwartami i
tercjami. Lutnie budowane były w różnych wielkościach i
formach, od lutni dyskantowej po różne odmiany lutni
basowej, jak arcylutnia, teorban, chitarrone. W Hiszpanii
jednak w XIII w. całkowicie przyjął się rebec. Później
zaczęto grać na nim bez smyczka. Zmieniły się też jego nazwa
oraz wygląd - jako mandola rozpowszechnił się wśród narodu
hiszpańskiego. Przez następne 300 lat
mandola otrzymała boczne ścianki pudła rezonansowego oraz
wcięcie ósemkowe, z niej to na początku XVIII w. narodziła
się współczesna mandolina z korpusem rezonansowym o
przekroju gruszkowatym i wypukłym spodzie oraz szyjka z
metalowymi progami zakończona odchyloną do tyłu deską
kolkową. Liczba strun w tym instrumencie wynosiła osiem,
strojenie zaś odbywało się parami w kwintach na wzór
skrzypiec (czyli g, d, a1 i e2). Instrument ten jako
instrument amatorski największa popularność zdobył w XIX w.
W ten sposób dzięki ewaluacji mandoli powstał instrument
będący bezpośrednią poprzedniczką gitary - VIHUELA
(instrument o płaskim tyle i sześciu parach strun - zdjęcie
obok). Następnie jego nazwę zmieniono na guitarra espagnola.
W XI w. na terenie Włoch pojawiła się guitarra latina,
wywodząca się z rzymskiej cithary, przybierając
charakterystyczny kształt. W średniowieczu gitara była
instrumentem używanym przez szeroki ogół społeczeństwa,
podczas gdy organy były wykorzystywane w muzyce kościelnej,
zaś lutnia na dworach. Z historii instrumentu wynika, że
dopiero w XVIII w., w gitarze zastosowano pojedyncze struny.
Dzięki temu wynalazkowi ułatwiającemu strojenie oraz za
sprawą zwężenia gryfu, opanowanie techniki gry możliwe było
w krótszym czasie. Lutnia, której szczególny rozkwit
nastąpił w XVI w. (m.in. F. da Milano we Włoszech, A. le Roy
we Francji, L. Milan Hiszpanii, J. Dowland i T. Morley w
Anglii, i W. Dlugoraj w Polsce; Jakub Polak - polski
lutnista, który działał głównie w Paryżu) w tej sytuacji
zaczęła szybko tracić na popularności. Jak zatem widać,
gitara jest instrumentem wywodzącym się najprawdopodobniej
od włoskiego późnośredniowiecznego instrumentu z bocznym
wcięciem w korpusie rezonansowym i czterema strunami, a
mianowicie guitarry latiny. Jednak od gitary współczesnej
dzieliła ją jeszcze długa droga i wiele zmian.
Dawne gitary miały węższe i głębsze pudła rezonansowe,
współczesne mają mniej wyraźnie zaznaczone boczne wcięcie.
Pierwotnie gitara miała cztery naciągi strun. W tym trzy
podwójne, umocowane na kołkach podobnych do kołków
skrzypcowych. Struny zaczepione były na mostku przyklejonym
do korpusu rezonansowego. W ten sposób mostek utrzymywał
właściwy naciąg strun. W korpusie rezonansowym wydrążony był
okrągły otwór, często ozdobiony wyrzeźbiona w drewnie
rozetą. Szesnastowieczna gitara miała strój C-F-A-D, podobny
do stroju środkowych grup (głosów) strun lutni i vihueli.
Rewolucje od XVI wieku
Od XVI do XIX w. w instrumencie wprowadzono wiele zmian.
Najpierw dodano piąty naciąg strun, a pod koniec XVIII wieku
szósty. Podwojone struny zastąpiono pojedynczymi,
nastrojonymi w porządku: E-A-D-G-H-E i taki strój zachował
się do dziś. Główka przypominająca skrzypcową, została
zastąpiona około płaską ruchoma główka z umocowanymi na niej
kołkami. W XIX wieku przy kołkach zamocowano dodatkowo
metalowe śruby. Dawne progi jelitowe, przywiązane do gryfu.
zastąpiono w XVIII w. wbudowanymi progami z metalu lub kości
słoniowej. Początkowo gryf znajdował się na równej linii z
pudłem rezonansowym i w związku z tym niektóre progi były
umieszczane bezpośrednio na pudle. W XIX wieku gryf zaczęto
mocować nieco ponad płaszczyzną pudła i sięgał on aż do
otworu rezonansowego. W celu polepszenia jakości dźwięku
zmieniono również korpus gitary. Stał się on szerszy,
bardziej płytki, a płyta rezonansowa była bardzo cienka.
Poprzeczne belki wzmacniające płytę wewnątrz instrumentu
zostały zastąpione promieniście rozmieszczonymi belkami
układającymi się w formie wachlarza poniżej otworu
rezonansowego. Szyjka, dawniej zbudowana z bloku drewna
została zamieniona na klamrę lub rodzaj okucia przyklejonego
do tylnej części instrumentu. Utworzona w ten sposób
wewnątrz pudła przestrzeń zwiększała stabilność i
równoważyła sile napięcia strun.
Innowacje wieku dziewiętnastego
Innowacje poczynione w XIX wieku w większości były
dziełem Antonio Torresa, twórcy gitary klasycznej, która
miała trzy jelitowe i trzy jedwabne struny owinięte
metalowym drutem (patrz zdjęcie obok). Później zamiast jelit
używano nylonu lub innego tworzywa sztucznego. Strun
metalowych zaczęto używać dopiero pomiędzy 1860 a 1900
rokiem. Muzyka gitarowa od XVI do XVIII w. była notowana w
tabulaturach tzn. zapisie pokazującym rozmieszczenie palców
na gryfie albo w systemie symboli literowych odnoszonych do
poszczególnych akordów. Tabulatury gitar jazzowych
przedstawiają symbole akordów rozmieszczone na siatce
odwzorowującej struny i progi. Popularność gitary wzrastała
w XVII wieku, kiedy wychodziły z użycia lutnie i vihuela.
Od tego czasu do początku XIX w. gitara pozostała
instrumentem dla amatorów; jednak w Europie znanych było
kilku wirtuozów takich jak: Gaspar Sanz, Robert de Visee,
Fernando Sor i Joseph Kaspar Mertz. Współczesna technika gry
na gitarze wiele zawdzięcza Hiszpanowi, Francisco Tarredze,
którego transkrypcje dzieł Bacha, Mozarta i innych
kompozytorów składają się na podstawowy repertuar
koncertowy. On też stał się reformatorem sposobu gry na
gitarze - stosował początkowo grę paznokciową, później zaś
przyjął technikę opuszkową. Osiągnięciami Tarregi są ponadto
ustalone przez niego, a ogólnie przyjmowane dziś wzorce:
postawa grającego, użycie podnóżka, układ obydwu rąk -
szczególnie prawej i palcowania lewej. Zasługą jego jest
również fakt dużej popularności muzyki gitarowej na początku
XX w., za sprawą własnych, oryginalnych utworów i
wspomnianych wyżej dokonanych transkrypcji wielkich
mistrzów. Drobne utwory pedagogiczne Tarrega pisał z myślą o
swoich uczniach w zależności od bieżących trudności
technicznych w ich nauce gry. W XX w. do wyniesienia gitary
do rangi instrumentu koncertowego przyczynili się również
Andreas Torres Segovia, oraz kompozytorzy Heitor Villa-Lobos
i Manuel de Falla komponujący utwory przeznaczone specjalnie
na ten instrument. Wiek dwudziesty
Wiek ten uczynił z gitary najbardziej popularny instrument
ze względu na jej małe skomplikowanie w budowie oraz dużą
dostępność. Szczególną cechą gitary są dosyć duże możliwości
techniczno-wykonawcze, przy stosunkowo małych wymiarach
instrumentu i łatwym transporcie. Uniwersalność gitary
powoduje, że wykorzystuje się ją w przeróżny sposób. Jest to
jeden z najlepiej przystosowanych instrumentów strunowych
zarówno do grania akordów, jak i melodii, w akompaniamencie
jak również i do gry solowej. Na całym świecie można
usłyszeć niezwykle różnorodne w stylu i formie utwory
gitarowe, począwszy od ludowych melodii granych na
instrumentach wykonywanych domowym sposobem, aż do
wyrafinowanych kompozycji wykorzystujących szerokie wręcz
wirtuozowskie możliwości. W ostatnich latach pojawiła się
możliwość wykorzystania gitary w systemie MIDI (Musical
Instruments Digital Interface). Za pomocą odpowiednich
przystawek elektromagnetycznych (lub np. piezoelektrycznych)
zamontowanych w mostku gitary lub w innym miejscu poprzez
konwerter MIDI (lub specjalizowany konwerter A/C (sygn.
analogowy/sygn. cyfrowy) ) dokonuje się zamiany analogowej
postaci dźwięku na postać cyfrową, co pozwala na
przyłączenie jej do zewnętrznych urządzeń cyfrowych -
procesorów sygnałowych - dysponujących barwami różnorodnych
instrumentów muzycznych oraz wieloma innymi możliwościami.
Możliwa jest również współpraca z innymi urządzeniami
elektronicznymi systemów tego typu. Ponadto system MIDI
oferuje duże bogactwo rozwiązań technicznych, takich jak np.
dodatkowe banki brzmień instrumentów, próbkowanie barw (sampling),
współpracę z komputerem - a więc możliwość komponowania,
nagrywania, edycji, zmiany wysokości dźwięku bez zmiany
czasu jego trwania, zmianę czasu jego trwania bez zmiany
jego wysokości, dodania różnego rodzaju efektów itp. oraz
wiele innych w zależności od możliwości programu i
wykorzystywanego sprzętu komputerowego.
Czas na gitary elektryczne...
Na początku XX wieku zaczęto stosować plastikowy kołnierz
ochronny umieszczony na pudle rezonansowym. Tego typu gitarą
był Gibson Style O. Ponadto charakteryzował się on dość
fantazyjnymi wycięciami pudła. Inny model, Gibsona, L-4,
posiadał natomiast pręt usztywniający w szyjce. Kolejny,
L-5, został wyposażony w wewnętrzny rezonator o nazwie Virzi,
a ponadto wyróżniał się dwoma otworami rezonansowymi typu f.
Lata dwudzieste przyniosły nowe konstrukcje rezonatorów
autorstwa braci Dopyera, które wytwarzały zupełnie nowe
brzmienie. Rezonatory te stosowano nie tylko w gitarach z
drewnianym pudłem rezonansowym, ale także w gitarach
metalowych. Przykładem takiej gitary jest National Style O.
Rickenbacker Electro Spanish z 1931 roku to pierwsza gitara,
w której zastosowano przetworniki elektromagnetyczne. Gitary
tego typu zostały określone jako elektro-akustyczne, a wielu
producentów rozpoczęło ich produkcje. Gibson stworzył model
ES-150, w którym przetwornik został umieszczony tuż przy
szyjce. W kolejnym etapie rozpoczęto eksperymenty
zmierzające do zastąpienia pudła rezonansowego litym
drewnem. Efektem tych poczynań była np. gitara Bigsby Merle
Travis, której korpus stanowiło lite drewno. Inna ciekawa
konstrukcja z tego okresu jest gitara skonstruowana przez
Les Paula, która posiada szyjkę przymocowaną do sosnowej
deski, będącej przedłużeniem szyjki. Na desce umieszczono
przetworniki i strunociąg. Oprócz tego gitara ta posiada
zwykłe pudło od gitary akustycznej. W roku 1950 powstał
Fender Broadcaster (później: Telecaster), pierwsza seryjnie
produkowana gitara z korpusem wykonanym z litego drewna. Dwa
lata później pojawił się pierwszy Gibson Les Paul, również z
litego drewna. Gitara ta posiadała wiele elementów z
wcześniejszych modeli elektro-akustycznych.
W 1953 roku ukazał się FENDER STRATOCASTER , będący
rozwinięciem idei Telecastera. Dodatkowo Stratocaster miał
zamontowany system Vibrato. Kolejnymi ciekawymi modelami
były trzy gitary Gibsona: Flying V, Explorer, Futura i
Moderne. Modele te posiadały intrygujące kształty jak na
lata pięćdziesiąte. Wszystkie zostały wyposażone w dwa
Humbuckery oraz mostki Tune-O-Matic. Na początku lat
sześćdziesiątych powstał następca Les Paula - Gibson SG.
Nowością była szyjka o bardziej płaskim profilu, która
dodatkowo została wklejona w korpus na wysokości 22 progu,
co zwiększyło komfort gry poprzez łatwiejszy dostęp do
wysokich pozycji na szyjce. W roku 1966 firma Ovation
stworzyła gitarę z pudłem rezonansowym wykonanym z włókna
szklanego. Gitara ta była wyposażona w przetworniki
piezoelektryczne i stanowiła bardzo nowoczesna konstrukcje.
Z kolei w roku 1977 skonstruowano pierwszą
gitarę-syntezator. Producentem tego instrumentu była firma
Roland, która nazwała go GS-500. Zewnętrznie była to gitara
wzorowana na Les Paulu, jednak działała zupełnie inaczej,
niż znane dotąd modele, gdyż sterowała syntezatorem Roland
GR-500. Lata osiemdziesiąte
To masowa produkcja nowoczesnych gitar z wibratorem
Floyd-Rose. Na uwagę zasługują tu konstrukcje firmy
Steinberger, wykonane z kompozytu grafitowo-epoksydowego,
wyposażone w specjalny mostek z wibratorem i pozbawione
główki (jej funkcje pełni mechanizm umieszczony przy mostku)
tekst pochodzi z gitarowej republiki |
